Oleanna (1994) η πρώτη επαναστατική σας στάση

Το έργο Oleanna είναι ένα συγκλονιστικό  θεατρικό έργο δύο ρόλων με θέμα την διαμάχη ενός καθηγητή κολεγίου και μιας φοιτήτριάς του που τον κατηγορεί για σεξουαλική παρενόχληση και βιασμό.   Πρωτοπαρουσιάστηκε τον Μαιο του 1992 στο Cambridge, Massachusetts σε σκηνοθεσία David Mamet με πρωταγωνιστή τον καταπληκτικό William H. Macy και στη συνέχεια παίχτηκε στο Λονδίνο στο Royal Court Theatre το 1993 σε σκηνοθεσία Harold Pinter. Εγώ προσωπικά το είδα στην ταπεινή ΝΕΤ στις 21 Φεβρουαρίου του 2003 ως ταινία σε σκηνοθεσία και πάλι του David Mamet με πρωταγωνιστές στους δύο ρόλους τον William H. Macy και την Debra Eisenstadt στην ομώνυμη ταινία του 1994.

Το έργο ξεκινάει με την επίσκεψη μιας φοιτήτριας στο γραφείο του καθηγητή της όπου του ζητάει να την βοηθήσει να περάσει το μάθημα του στο οποίο δεν τα έχει πάει καλά. Ο καθηγητής στην αρχή είναι απορριπτικός και δεν έχει χρόνο. Όταν όμως η κοπέλα επιμένει αυτός δείχνει να αισθάνεται προστατευτικός απέναντί της και της προτείνει με ενθουσιασμό να έρχεται στο γραφείο του συχνότερα και να της εξηγεί κάποια πράγματα για το μάθημα.  

Ο καθηγητής σε αυτή την πρώτη συνάντησή του με την φοιτήτρια της κάνει διάλεξη για το τι είναι η ανώτερη εκπαίδευση την οποία δείχνει να υποτιμάει στην προσπάθειά του να εξηγήσει τον χαμηλό βαθμό που της έβαλε, και γενικά αμφισβητεί με πολύ "μεταμοντέρνο"  λεκτικά τρόπο ορισμένα πράγματα που ο ίδιος δείχνει να εκμεταλλεύεται για να έχει την θέση που έχει στο πανεπιστήμιο και στην κοινωνία. Μιλάει από μια ελιτίστικη θέση μπερδεύοντας τα νοήματα και στρέφοντάς τα όπως τον συμφέρουν. Στο τέλος της σκηνής την αγγίζει μάλλον αθώα στον ώμο.

Στην δεύτερη σκηνή ο καθηγητής βρίσκεται αντιμέτωπος με την φοιτήτρια αμέσως αφού αυτή έχει καταθέσει στο πανεπιστήμιο καταγγελία για σεξουαλική παρενόχληση. Στην αρχή ο καθηγητής που επρόκειτο να πάρει προαγωγή και να αγοράσει έτσι και νέο σπίτι δεν δείχνει να αντιλαμβάνεται την σοβαρότητα της κατάστασης. Στην συνέχεια όμως η Oleanna περνάει σε μια ακαριαία αντεπίθεση. 

Όπως αυτός της μετέτρεψε το άσπρο σε μαύρο σε ό,τι είχε να κάνει με την δημόσια εκπαίδευση "πουλώντας" της καθηγητική αυθεντία που στήριζε πίσω από την ισχύ της θέσεώς του έτσι και αυτή κάνοντας μια διαφοροποιημένη πρόσληψη των λεγομένων του είτε από το διάλογο που είχαν στην πρώτη σκηνή είτε στην προηγούμενη συμπεριφορά του μέσα στην αίθουσα,  τον κατηγορεί για σεξουαλική παρενόχληση με αφορμή και το ότι την άγγιξε στον ώμο. 

Το γεγονός αυτό τους φέρνει σε μια παρόμοια θέση ισχύος. Δεν είναι πλέον ο καθηγητής αυθεντία που στηρίζει την άποψή του πίσω από την δεδομένη ισχύ της θέσεώς του. Τώρα λόγω της καταγγελίας η προαγωγή του χάθηκε καθώς και  το νέο σπίτι που σκόπευε να αγοράσει, ενώ έχει προβλήματα και με την σύζυγό του. Ο καθηγητής προσπαθεί να πείσει την φοιτήτρια σε έναν συμβιβασμό αλλά όμως δεν δείχνει και να παραδέχεται ότι έσφαλε.

Σκηνή από την ταινία Oleanna (1994)

Στην τρίτη και τελευταία σκηνή η Oleanna, έχοντας αρνηθεί τον συμβιβασμό μαζί του και χωρίς αυτός να έχει δεχθεί την ενοχή του απέναντί της, προχωράει στο τελικό χτύπημα, τον κατηγορεί για απόπειρα βιασμού, κατηγορία που νομικά ευσταθεί ενώ προηγουμένως του είχε προσκομίζει μια λίστα με αιτήματα μέσα στα οποία ήταν και η απόσυρση του δικού του βιβλίου από την πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη για να σκεφτεί αν θα αποσύρει τις κατηγορίες. Η κατηγορία περί απόπειρας βιασμού βγάζει τον καθηγητή από τα ρούχα του με αποτέλεσμα να χειροδικήσει άσχημα απέναντί της κακοποιώντας την με χαστούκια, μπουνιές και σπρωξιές, με αποτέλεσμα η στάση του καθηγητή που υπέθετε κατ' αρχήν η φοιτήτρια να επαληθευτεί σχεδόν με το ζόρι ως μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.....

Ουσιαστικά η ταινία περιγράφει έναν ανταγωνισμό ισχύος μεταξύ των δύο αυτών προσώπων με βάση τον διάλογο και τις λέξεις οι οποίες αποκτούν δύναμη πραγματικού όπλου ικανού να καταστρέψουν  τον άλλο.

Υπό αυτή την έννοια η Oleanna υπενθυμίζει κάποια υποτιμητικά, ρατσιστικά, ελιτίστικα ή σεξιστικά σχόλια που είχε κάνει ο καθηγητής στο παρελθόν και μέσω αυτών τον εξοντώνει.

Την εποχή που πρωτοπαίχτηκε όλοι μίλησαν για την έννοια της σεξουαλικής παρενόχλησης σε ένα πολύ τραβηγμένο από τα μαλλιά πλαίσιο. Κατά τη γνώμη μου και 18 χρόνια πλέον μετά, το θέμα μοιάζει να είναι πολύ ευρύτερο και έχει να κάνει με την επιβολή της ισχύος με την δύναμη αλλά και της γλώσσας με τον διάλογο.

Ταυτόχρονα σαν έργο είναι αξιοθαύμαστο για το πώς ο σκηνοθέτης καταφέρνει να αποδώσει όλα αυτά τα πράγματα με τόσο ανεξίτηλο τρόπο χρησιμοποιώντας έναν διάλογο.  Η δύναμη του έργου αποδίδεται με πολύ καλά αρθρωμένους διαλόγους σε εξαιρετικά Αγγλικά (αξίζει κανείς να δει την ταινία στα Αγγλικά με αγγλικούς υπότιτλους). Ο τόνος και ο ρυθμός των διαλόγων ορισμένες στιγμές  θυμίζει θρίλερ που σου κόβει την ανάσα και από την άλλη η βαρύτητα των χρησιμοποιούμενων λέξεων αποκαλύπτει τις προθέσεις και την δύναμη που προσπαθεί να επιβληθεί μέσα από αυτές.

Το 2003 που το είχα πρωτοδεί  είχα σοκαριστεί με το πώς είναι δυνατόν να καταστρέψει η Oleanna έναν άνθρωπο επειδή δεν την πέρασε στο μάθημα. Σήμερα όμως "διαβάζω" το έργο εντελώς διαφορετικά.

Στην καθημερινότητά μας πολλές φορές συναντούμε ανθρώπους και καταστάσεις που με τα λόγια τους, την στάση τους, τον φατικό λόγο τους, εκφράζουν άτυπα τις σχέσεις ισχύος της κοινωνίας στην οποία ανήκουμε και προσπαθούν σαν αστυφύλακες να επιβάλλουν την τάξη με λεκτικά σχήματα που σκοπό έχουν να ενοχοποιήσουν, να  καθυποτάξουν, να τυποποιήσουν, να κατηγοριοποιήσουν, να επαναφέρουν στα πλαίσια ισχύος που επιβάλλει η εκάστοτε εξουσία.

Υποθέτω ότι αν κάποιος βρίσκεται κάτω από δυσμενή θέση ισχύος στη ζωή του (π.χ. στην εργασία του όντας ένας υπάλληλος που τον κακομεταχειρίζονται ή στην ζωή του λόγω της κοινωνικής του θέσης) το έργο αυτό θα του προκαλέσει ένα πολιτισμικό σοκ από το οποίο θα είναι πολύ δύσκολο να γυρίσει πίσω στην πρότερη κατάσταση του.

Η μη αποδοχή της ισχύος που μεταδίδουν ή προσπαθούν να αναπαραγάγουν οι λέξεις, αποτελεί την πρώτη και πιο βασική προϋπόθεση της επαναστατικής στάσης. Η δεύτερη αποτελεί η επανανοηματοδότηση των εννοιών.