Παρόλο που δεν ξέρουμε πώς θα είναι ο κόσμος μας σε μόλις πέντε χρόνια εκπαιδεύουμε τα παιδιά για το πιο μακρινό μέλλον. Τα παιδιά που θα ξεκινήσουν αύριο το σχολείο θα βγουν στη σύνταξη το 2069. Το μέλλον μας είναι μη προβλέψιμο, το πιο μακρινό μέλλον ακόμη πιο άγνωστο. Από την άλλη πλευρά τα παιδιά έχουν από τη φύση τους το καλύτερο στοιχείο από μόνα τους, την δημιουργικότητα. Ένα κοριτσάκι ζωγράφιζε στο τελευταίο θρανίο και δεν παρακολουθούσε το μάθημα, και η δασκάλα του το ρώτησε τι ζωγραφίζει, και το κοριτσάκι είπε ότι ζωγραφίζει τον θεό. "Ναι, μα ο θεός δεν ξέρουμε πώς είναι", απάντησε η δασκάλα, και το κοριτσάκι συνεχίζοντας να ζωγραφίζει της είπε: "θα ξέρουμε σε ένα λεπτό"....
Η έλλειψη δημιουργικότητας μοιάζει πλέον στην εποχή μας με τον αναλφαβητισμό. Όμως αν δεν είσαι προετοιμασμένος να κάνεις λάθος δεν μπορείς να φτιάξεις κάτι προτότυπο. Τα παιδιά αρχικά δεν φοβούνται να κάνουν λάθος ενώ τείνουν να χάσουν αυτή τους τη δυνατότητα μόλις πλησιάζουν στο να τελειώσουν το σχολείο. Τότε αρχίζουν να φοβούνται πολύ την αποτυχία επειδή στιγματίζουμε ιδιαίτερα το λάθος. Στο εκπαιδευτικό μας σύστημα τα λάθη είναι το χειρότερο που μπορεί κάποιος να κάνει. Έτσι, το εκπαιδευτικό σύστημα εκπαιδεύει τους μαθητές εκτός των ορίων της δημιουργικότητάς τους. Ο Πικάσο είχε κάποτε πει ότι όλα τα παιδιά γεννιούνται καλλιτέχνες, το θέμα είναι πόσα παραμένουν καλλιτέχνες αφού μεγαλώσουν. Δεν μεγαλώνουμε μέσα στην δημιουργικότητα αλλά εκτός αυτής και πολεμώντας την μια ζωή. Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;
Παντού στον κόσμο όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα έχουν στην κορυφή τους τα μαθηματικά και τη γλώσσα και χαμηλότερα ή κάπου στον πάτο τις ανθρωπιστικές επιστήμες και τις τέχνες. Γιατί τα παιδιά διδάσκονται καθημερινά μαθηματικά αλλά όχι π.χ. χορό ενώ έχουμε σώματα που κουβαλάμε μαζί με το μυαλό μας; Και όμως τα σώματά μας είναι εξίσου σημαντικά με το μυαλό μας, αλλιώς δεν θα μπορούσαμε να επιβιώνουμε.
1) Παραγωγικές ΑνάγκεςΠοιος είναι λοιπόν ο στόχος του εκπαιδευτικού συστήματος; Τα δημόσια εκπαιδευτικά συστήματα ιδρύθηκαν με σκοπό να καλύψουν τις ανάγκες τις βιομηχανικής εποχής, πρωτύτερα δεν υπήρχαν δημόσια εκπαιδευτικά συστήματα. Αυτό όμως είχε ως συνέπεια οι άνθρωποι να εκπαιδεύονται σε αυτά που είχε ανάγκη η εκάστοτε βιομηχανική εποχή με βάση τις παραγωγικές ανάγκες. Το αποτέλεσμα όμως ήταν οι άνθρωποι να μην εκπαιδεύονται σε αυτά που είχαν ταλέντο αν αυτά δεν θα τους επέφεραν κάποια συγκεκριμένη παραγωγική απασχόληση. "Μην ασχολείσαι με την μουσική γιατί δεν θα γίνεις μουσικός" ή "μην ασχολείσαι με την ζωγραφική γιατί δεν μπορείς να ζήσεις από αυτό".
2) Ακαδημαϊκή ΙκανότηταΗ ακαδημαϊκή ικανότητα έχει επικρατήσει στην αντίληψη που έχουμε για τη νοημοσύνη. Αν το καλοσκεφτούμε όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο είναι βασισμένα στο ακαδημαϊκό μοντέλο. Διαβάζω τα μαθήματά μου, είμαι άριστος μαθητής και μπαίνω στο πανεπιστήμιο με την αξία μου, παίρνω ένα πτυχίο και βρίσκω μια δουλειά. Συνέπεια αυτού είναι ότι πολλοί ταλαντούχοι και δημιουργικοί άνθρωποι νομίζουν ότι δεν είναι αρκετά καλοί επειδή αυτά στα οποία ήταν καλοί στο σχολείο δεν είχαν την πρέπουσα ακαδημαϊκή αξία ή επειδή αυτά που τους ενδιέφεραν δεν τα διδάχτηκαν ποτέ. Σύμφωνα όμως με στοιχεία της
UNESCO τα επόμενα 30 χρόνια θα αποφοιτήσουν από το εκπαιδευτικό σύστημα παγκοσμίως περισσότεροι άνθρωποι από όσοι αποφοίτησαν από την αρχή της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτό δημιουργεί ένα όλο και αυξανόμενο πληθωρισμό πτυχίων. Παλαιότερα έπαιρνες το πτυχίο σου και αυτό σήμαινε ότι θα είχες ταυτόχρονα και μια εργασία. Αν δεν είχες εργασία σήμαινε ότι δεν ήθελες να εργαστείς. Σήμερα αυτό δεν ισχύει αφού παίρνεις το πτυχίο σου και το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να πας σπίτι σου και να παίζεις βιντεοπαιχνίδια. Η δουλειά που παλαιότερα απαιτούσε πτυχίο τώρα απαιτεί μεταπτυχιακό ή και διδακτορικό.
3) ΝοημοσύνηΑυτός ο ακαδημαικός πληθωρισμός δείχνει ότι όλη αυτή η ακαδημαική δομή του εκπαιδευτικού μας συστήματος φεύγει κάτω από τα πόδια μας. Αυτό πρέπει να μας κάνει να ξανασκεφτούμε τι είναι η νοημοσύνη.
Το πρώτο που ξέρουμε για τη νοημοσύνη είναι ότι είναι διαφοροποιημένη. Σκεφτόμαστε για τον κόσμο με όλους τους τρόπους τους οποίους χρησιμοποιούμε για να αποκτήσουμε την εμπειρία του: σκεφτόμαστε οπτικά, ακουστικά, κιναισθητικά, αφηρημένα.
Δεύτερον, η νοημοσύνη είναι δυναμική. Η ανακάλυψη και η καινοτομία που έχει αξία, δεν έρχεται στατικά αλλά επειδή υπάρχει μια δυναμική διασύνδεση μεταξύ διαφορετικών πληροφοριών ή διαφορετικών τρόπων που βλέπουμε τα ίδια πράγματα.
Τρίτον η νοημοσύνη είναι διακριτή. Κάποτε είχαν πάει σε ειδικούς ένα κοριτσάκι με την ένδειξη του προβληματικού, σήμερα θα έλεγαν ότι το κοριτσάκι αυτό ίσως είχε διαταραχή ελλειμματικής προσοχής ή ήταν δυσλεξικό. Και όμως αυτό το κοριτσάκι απλά ήθελε να κινείται συνέχεια. Κάποιος είπε πολύ σωστά ότι το παιδάκι αυτό δεν έχει κανένα πρόβλημα, απλώς ήταν μια χορεύτρια. Είναι πολλοί άνθρωποι που δεν μπορούν να μείνουν ακίνητοι ή στιγματίζονται ως προβληματικοί επειδή δεν μπορούν να συγκεντρωθούν αν δεν κινούνται. Τελικά το κοριτσάκι αυτό έγινε μια από τις πιο διάσημες μπαλαρίνες στον κόσμο επειδή ευτυχώς κάποιος υποψιάστηκε ότι ήταν χορεύτρια. Κάποιος άλλος ψυχολόγος μπορεί να την έβαζε να κάνει θεραπεία για να "ηρεμήσει" ή να συμμορφωθεί!
Άνθρωποι που έχουν κάποια ταλέντα που η αγορά αποτιμά θετικά πρέπει να κάνουν αυτό για το οποίο έχουν φτιαχτεί, ταυτίζοντας έτσι το χόμπι τους και το ταλέντο τους με το επάγγελμα. Θα πρέπει το εκπαιδευτικό σύστημα τουλάχιστον να έχει τρόπους και διαδικασίες ώστε να μπορεί να ανακαλύψει τις τάσεις που έχουν τα παιδιά και οι μαθητές από μικρή ηλικία. Υπάρχουν όμως πολλά άλλα άτομα που τα ταλέντα τους δεν αποτιμώνται θετικά από την αγορά. Αυτά τα άτομα ταλαιπωρούνται σε άσχετες εργασίες και κατά κανόνα μένουν ανολοκλήρωτα. Πολλά τέτοια άτομα θα μπορούσαν να κάνουν κάτι παρεμφερές και όχι κάτι τελείως άσχετο.
Για να συμβεί όμως αυτό θα πρέπει να βάλουμε λίγο νερό στο κρασί της πολύ αυστηρής ιεραρχικής ακαδημαικής δομής η οποία απορρίπτει άτομα ή τα κατηγοριοποιεί με ξεπερασμένα κριτήρια.
Κάποιος "κακός" μαθητής μπορεί να είναι ένας καταπιεσμένος χορευτής ή ένας δυνητικός μεγάλος συγγραφέας ή ένας εν δυνάμει ζωγράφος. Και θα μπορούσε π.χ. ο συγγραφέας να γίνει μεταφραστής ή δημοσιογράφος επειδή δεν έχει άλλο τρόπο να ζήσει αλλά όχι όμως και υπάλληλος. Ή ο εν δυνάμει ζωγράφος θα μπορούσε να γίνει σκιτσογράφος (ή ακόμη και ελαιοχρωματιστής) αλλά σε καμία περίπτωση γιατρός ή δικηγόρος. Πολλά άλλα άτομα που εμείς θεωρούμε ότι απέτυχαν επειδή είναι άνεργοι αποτελούν ζωντανά παραδείγματα για το ότι το εκπαιδευτικό μας σύστημα δεν τα άφησε ποτέ όχι μόνο να ξεδιπλώσουν ή να αναπτύξουν τα ταλέντα τους αλλά ούτε και να μάθουν ποτέ ποια ήταν αυτά.
Ο επαγγελματικός και "παραγωγικός" προσανατολισμός καθορίζεται έτσι μέσω των στερεοτύπων και των ταμπού της κάθε κοινωνίας. Τα χρήματα και οι κοινωνικές φαντασιώσεις καθορίζουν τι θα θέλουν να γίνουν όλα τα παιδιά ανεξαρτήτως ταλέντων και τάσεων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα άτομα θα είναι ευτυχισμένα ή και ολοκληρωμένα.
Στην Ελλάδα σήμερα δεν υπάρχει κανένας τρόπος για ένα παιδί να ανακαλύψει τα ταλέντα του. Είναι λοιπόν λογικό να υπάρχουν τόσα άτομα που με τόση ευκολία
"τα σπάνε" με κουκούλες, αποκλεισμένα από ένα εκπαιδευτικό (και κοινωνικό) σύστημα που δεν είδε καν ποιοι ήταν αυτοί που έκλεισε έξω. Επίσης είναι λογικό άτομα που το προηγούμενο διάστημα συνωστιζόταν ακόμη και στα βουλευτικά γραφεία ως πρώην "stagers" να είναι άτομα πολύ ικανά σε τομείς που ποτέ δεν έμαθαν ούτε και οι ίδιοι ότι είναι ικανοί, αντίθετα το εκπαιδευτικό σύστημα τους τυποποίησε άδικα ως ανίκανους και αυτοί το πίστεψαν τρέχοντας για ελεημοσύνη...
Παρομοίως, τα άτομα που απέκτησαν πτυχία και λόγω του ακαδημαϊκού πληθωρισμού δεν βρίσκουν εργασία, πραγματικά
μπορούν εύκολα να τρελαθούν ή να οδηγηθούν σε επίσης ακραίες συμπεριφορές γιατί - ιδίως στην Ελλάδα όπου η παπαγαλία είναι ο άρχοντας της εκπαίδευσης και οι άλλες δεξιότητες ή ικανότητες θεωρούνται σαχλαμάρες- τα άτομα προχωράνε ακαδημαικά καταπιέζοντας τα πιθανά πραγματικά τους ταλέντα για να ανακαλύψουν στη συνέχεια ότι ούτε αυτό ήταν αρκετό για να πετύχουν κάτι. Και
η μη δυνατότητα επιστροφής τους στα πραγματικά τους ταλέντα ή έστω η αλλαγή κατεύθυνσης τους για να μπορέσουν να ζήσουν κάνοντας ένα άλλο επάγγελμα, οφείλεται στην ακαμψία του εκπαιδευτικού μας συστήματος που θα έλεγε κάποιος ότι σκοπός του ήταν να ξεριζώσει μέσα από τα άτομα κάθε ίχνος ευελιξίας και καινοτομικής δυνατότητας.
Το πρόβλημα του μονοδιάστατου εκπαιδευτικού συστήματος είναι παγκόσμιο. Γι' αυτό έχω επαναλάβει πολλές φορές τη σημαντικότητα δύο πραγμάτων: α) του εκπαιδευτικού μοντέλου του δημοτικού σχολείου καθώς και του Γυμνασίου στο πλαίσιο που συζητήσαμε παραπάνω και β) στους συμβουλευτικούς μηχανισμούς επαγγελματικού προσανατολισμού (και για μεγαλύτερες ηλικίες) που στην Ελλάδα είναι εντελώς εντελώς ανύπαρκτοι....Το πανεπιστήμιο ως φορέας του ακαδημαικού μοντέλου έχει αποτύχει πλήρως στις μέρες μας είτε να καλύψει τις εσωτερικές ανάγκες των ατόμων όσο και να προβλέψει τις παραγωγικές ανάγκες της κοινωνίας.
Το παραπάνω κείμενο βασίστηκε σε μετάφραση της ομιλίας του
Sir Ken Robinson και σε συνέντευξη του
Ευγένιου Τριβιζά παράλληλα με σχόλια που είχα ανταλλάξει παλαιότερα με τον
NdN πάνω στο θέμα της αποτυχία-επιτυχίας των ατόμων και της ευθύνης που έχουν αυτά τα μεμονωμένα άτομα. Για παράδειγμα, φανταστείτε να είχαν βάλει το κοριτσάκι με την ελλειμματική προσοχή, που ανέφερα παραπάνω, σε θεραπεία με ψυχοφάρμακα (αυτό κάνουν σήμερα) ή να του ασκούταν τεράστιες πιέσεις από γονείς και περιβάλλον για να πάρει τον σωστό ακαδημαϊκό δρόμο και έτσι να κατέληγε στα 40ντα της αντί για δντρια της Βασιλικής Μουσικής Σκηνής της Μ.Βρετανίας και καλύτερη μπαλαρίνα στον κόσμο σε νοικοκυρά με κατάθλιψη ή άνεργη και σταμπαρισμένη από το περιβάλλον της τεμπέλα ή απλά ως μη ικανή επειδή δεν ήταν καλή μαθήτρια (στα μαθήματα που δίδασκαν στο σχολείο)...
Αναρτήσεις
Image by Appy29 (very busy) via Flickr
